[دل تنگم]

درس اول

زبان

زبان چيست؟

1 – زبان يكي از جنبه هاي راز آميز وجود انسان است. استفاده از زبان آسان نيست چون از سال اول زندگي به تدريج از زبان استفاده مي كنيم و طرز استفاده از زبان را بطور طبيعي فرا مي گيريم.

2 – زبان پديده اي است كه پس از قرنها بحث و بررسي هنوز آن را آنگونه كه بايد نشناخته ايم . شناخت زبان دشوار است چون : زبان بيش از حد پيچيدگي و گستردگي دارد. از آن جايي كه طرز استفاده از زبان را مي دانيم مي پنداريم كه خود آن را هم مي شناسيم و به همين دليل نيز سعي در شناخت زبان را اغلب بيهوده مي انگاريم.

چرا لازم است تا زبان را بشناسيم ؟

1 – ازآنجايي كه زبان پيچيده و گسترده است. بيش از هر موضوع ديگري وقت، فكر و نيرو نياز دارد.

2 – اگر كسي زبان را به خوبي نشناسد، نمي تواند براي شناخت موضوعات ديگر بخوبي از آن استفاده كند.

3 – بدانيم چرا نوشتن را بايد مدرسه بياموزيم.

4 – بدانيم چرا همه مردم شهرهاي گوناگون ايران در حالي كه حرف هاي يكديگر را به زحمت مي فهمند، مي گوئيم به زبان فارسي حرف مي زنند.

5 – بدانيم چرا «گفتن» از «نوشتن» براي ما آسان تر است.

اركان اصلي تعريف زبان :

زبان يك نظام است يعني مجموعه اي بهم پيوسته و مي پيچيد، كار اصلي آن ايجاد ارتباط ميان انسانها است. اين ارتباط زبان عمدتاً انتقال پيام از يك فرد به افراد ديگر است.

منظور از اين كه زبان يك نظام است يعني چه ؟

منظور از نظام مجموعه اي بهم پيوسته ولي پيچيده است كه طبق قاعده از اجزاي كوچك تري ساخته شده باشد. اجزاي سازنده نظام زبان در درجه اول نشانه (= لفظ معنادار) است. انتقال پيام در ارتباط زباني معمولاً در قالب «جمله» صورت مي گيرد. پس مي توان هر جمله را نمونه اي كوچك از نظام بزرگ زبان دانست.

خودآزمايي درس اول :

1 – چرا استفاده از زبان آسان است؟ با يك مثال توضيح دهيد؟

استفاده از زبان به اين دلايل آسان است.

1. ما اين كار را از سال اول زندگي و به تدريج شروع مي كنيم.

2. طرز استفاده از آن را بطور طبيعي فرا مي گيريم، بي آنكه به درس و مدرسه نياز داشته باشيم. به عنوان مثال : كودك بعد از ماه هاي نوزادي با پدر و مادر نزديكان خود ارتباط برقرار مي كند و حتي با اداي واژه هايي «ماما، بابا ...» از زبان استفاده مي كند.

2 – سه كلمه بگوييد كه وجود خارجي ندارد اما چون در زبان ما بكار رفته اند براي آنها بيرون از ذهن خود قائل به وجود خارجي شده ايم.

به جز كلمات سيمرغ، ديو كه درس آمده مي توان كلمه هاي ققنوس ، هيولا، غول و اژدها را نام برد.

3 - آيا شناخت زبان با توانايي استفاده از آن يكي است؟

خير، چون ما از زبان به آساني استفاده مي كنيم ولي براي پاسخ به سؤال چرا ، حرف زدن را خود ياد مي گيريم اما نوشتن را در مدسه و پاسخ به سؤالاتي نظير اين، همه در گرو شناخت زبان است.

[دل تنگم]

جمله

ما معمولاً خود را با جمله بيان مي كنيم. ارتباط ميان انسانها و انتقال پيام در ارتباط زباني بيشتر در قالب جمله صورت مي گيرد:

1 – نظامي پنج گنج را درود

بخش هاي يك جمله :‌نهاد : كلمه يا گروهي از كلمات است كه درباره آن خبر مي دهيم. يعني صاحب خبر .

گزاره : خبري است كه درباره نهاد داده مي شود،به عبارت ديگر گزاره بخش اطلاع دهنده ي جمله است.

هسته ي گزاره فعل است. مانند : پروين اعتصامي از كودكي شعر مي گفت.

و فعل نيز داراي يك شناسه (= نهاد پيوسته) است. شناسه، نشانه فعل است و مشخص فعل را معين مي كند. شناسه را نهاد اجباري (پيوسته) مي ناميم. زيرا هميشه با فعلي است . شناسه فعل معمولاً دو شعار (= مفرد و جمع) با نهاد هماهنگي مطابقت دارد.



جمع ..................... فعل ........ نهاد جمع ......... مفرد ........................ فعل ............. نهاد مفرد

شناسه جمع ................ ........ ...................... شناسه مفرد ................................ در نهاد جدا
يم ................. مي شنو ......... ما................. م ................. مي شنو .......... من
يد................... مي شنو......... شما............... ي................. مي شنو............ تو
ند................... مي شنو........ ايشان.............. د.................. مي شنو............ او


ضميرها هر گاه جايگزين اسم گردند و نهاد قرار گيرند با شناسه ها در شمار و مشخص هماهنگي و مطابقت دارند:

مفرد – من -> م

جمع – ما -> يم

تو -> ي

شما -> يد

او -> د

ايشاند

گزاره .......... .......... .............. .......... .......... ......... نهاد
__________________________________________________ _
يكي از راه هاي كسب مهارت در نويسندگي است... خلاصه نويسي
از زبان بي ادبي بهره مي گيرد........... ......... .......... شاعر

بياموزيم «ة» (تاي تأنيث)

در زبان فارسي ، بر خلاف زبان عربي كاربرد واژه اي براي اسم مذكر(مرد) و مؤنث (زن) هيچ تفاوتي ندارد.

كلمه ي شاعر : پروين اعتصامي شاعر است ( مؤنث) سعدي شاعر است (مذكر)

كلمه ي مدير : خانم اسكويي مدير دبيرستان است.

نبايد به سبك قواعد عربي به اسم ها و صفت هاي منسوب به مؤنث ( زن) «ة» (تاي تأنيث) افزود:

پروين اعتصامي شاعره نامدار ايران است. پس كاربرد كلمه هاي «شاعره و مديره» در زبان فارسي نادر است. و كلماتي چون : رئيسه، معلمه، محترمه ، عالمه

الف) جملات زير را اصلاح كنيد.

1 – از بانوان محترمه تقاضا مي شود حجاب اسلامي را رعايت فرمايند.
از بانوان محترم تقاضا مي شود حجاب اسلامي را رعايت فرمائيد.

2 – اين جانبه فاطمه رضايي به استحضار مي رساند.
اين جانب : فاطمه رضايي به استحضار مي رساند.

3 – خانم جوادي رئيسه بيمارستان است.
خانم جوادي رئيس بيمارستان است.

ب – كاربرد كداميك از گزينه هاي زير درزبان فارسي نادرست است.

1 – خواهران مجتهده به ارشاد زنان همت گماشتند.

2 – او يكي از زنان مبلغه است كه در حوزه درس مي خواند

3 – خانم ايراني مدرس تبليغات ديني است.

خود آزمايي درس دوم :

1 – در نوشته هاي زير جمله ها را مشخص كنيد و نهاد و گزاره هر جلمه را تعيين كنيد.

(علماي بزرگ دائم (نهاد)) در (لشگرگاه، رفت و آمد داشتند(گزاره))، و (غزالي(نهاد)) از (برخورد با آن بهره ها مي يافت(گزاره)).

([غزالي](نهاد)) (با بعضي از آن ها مناظره مي نمود(گزاره))

([غزالي](نهاد)) شايد (از بسياري از آن ها استفاده(گزاره)) مي كرد.


2 – براي گزاره ها، نهاد و براي نهادها گزاره هاي مناسب بيابيد.

سعدي و مولوي دو تن از شاعران بزرگ ايران زمينند.

شاهنامه ، اثر بسيار ماندگار حكيم ابوالقاسم فردوسي است.

شناسه، نهاد اجباري جمله است.

برادر بزرگم امسال به دانشگاه راه يافت.

دانشگاه پايگاه علم درونش است.


3 – در هر يك از تمرين هاي زير، واژه هايي داده شده است. اين واژه ها را بطور مناسب دو جمله نمونه، جانشين سازي كنيد. هر جا لازم است تغييرات ديگري نيز بدهيد، در هر تغيير، نهاد و شناسه را مشخص كنيد. جمله هاي جديد را مطابق نمونه بنويسيد

پيرمرد كودكان را به خانه رساند.

...................... جمله

. نهاد ..................... .......... گزاره

__________________________________________
پيرمرد.......... كودكان را به خانه رساند (Øشناسه)

پيرمرد.......... (Øنشانه به معني نبود شناسه است)

پيرمرد.......... كودك را به خانه رساند (Øشناسه)

پيرمرد.......... را به خانه رساند (Øشناسه)

پيرمرد.......... او را به خانه مي رساند (Øشناسه)

پيرمرد.......... او را به خانه رسانده بود(Øشناسه)

2 – انسان آگاه وظيفه اش را به خوبي انجام مي دهد.

.....................جمله

نهاد ..................... .......... گزاره

_____________________________________
انسان آگاه.................. وظيفه اش را به خوبي انجام مي دهد(د : شناسه)

اعضاي جامعه.............. وظيفه شان را به خوبي انجام مي دهند(ند : شناسه)

دانش آموز.................. وظيفه اش را به خوبي انجام مي دهد (د : شناسه)

ما............................. وظيفه مان را به خوبي انجام مي دهيم (يم : شناسه)

همه اعضاي خانواده...... وظيفه شان را به خوبي انجام مي دهند (يد : شناسه)

شما.......................... وظيفه تان را به خوبي انجام مي دهيد ( يد :‌شناسه)

من............................ وظيفه ام را به خوبي انجام مي دهم (م :‌شناسه)

[دل تنگم]

مروري بر نگارش دوره راهنمايي


پرسش هايي از متن: پرسش هاي زير را بخوانيد و به آنها پاسخ دهيد. (به عهده دانش آموز)

1 – يكي از تمرين هاي مناسب نگارش تبديل .............به نوشتار است.

2 – در نوشتن چه مواردي را بايد رعايت كنيم.

3 – در توصيف يك صحنه يا منظره چه مواردي را بايد رعايت كنيم؟

4 – هر كس در نوشتن .............دارد.

5 – يكي از راه هاي تمرين نويسندگي نوشتن ..........است.

6 – گاهي مي توان براي خيال انگيز كردن از شيوه ي ...............استفاده كرد.

7 – يكي از راه هاي تمرين نويسندگي بازسازي ...... است.

8 – از نكاتي كه در هنگام نوشتن همواره بايد به آن توجه داشته باشيم، دقت در ........است.


بياموريم: املاي مناسب تر كلمه هاي همزه دار:

كلمات زير را مقايسه مي كنيم.

الف – رأي – مؤسس – جزء

ب – رأي – مؤسس – جزء

چون همزه (ء) يكي از حروف زبان فارسي است. اين حرف ها مانند ديگرحرف ها در خط فارسي حركت گذاري نمي شود. همان طور كه در نوشتار مي نويسيم «كاتب» نه كاتب منظور اين است كه زير «ت» كسره «-ِ» نمي گذاريم. درباره كلمات رديف «ب» نيز همين كلمه صادق است و اگر «-ِ» گذاشته شود كسره محسوب مي شود در اين صورت «رأي » خوانده مي شود «رأي» و ....

بايد دانست كه در املاي كلماتي مانند «منشأ حيات» و جزء اول، نشانه ي «-ِ» (كسره) از نوع حركت گذاري حروف نيست. به اين نشانه، نقش نماي اضافه مي گويند يعني اضافه شدن دو كلمه به يكديگر.

تمرين:

الف : املاي مناسب تر كلمات زير را بنويسيد.

اهداءِ سلام، تأليف ، تأليفِ، مسئول، سائل، مسائل، مبدأِ آفرينش، ملاء عامف ملاِعام، مسائل ادبي، مسائل ادبي.

خودآزمايي درس سوم:

با رسم جدول بخش هاي اصلي جملات زبر را مشخص كنيد.

الف – هيزم شكن به جنگل مي رود.

ب – زبان يكي از جنبه هاي رازآميز وجود انسان است.

...............جمله
__________________________
نهاد........................گزاره
__________________________
هيزم شكن..............به جنگل مي رود

زبان........................يكي از جنبه هاي رازآميز وجود انسان است

متن زير را اصلاح كنيد.

خانم سعيدي ليسانسيه ي زبان وادبيات فارسي است وي درباره اين ديوان پروين اعتصامي شاعره ي مشهور ايران چنين گفت : ما مدينه ي فاضله اي از ارزش هاي اخلاقي را در ديوان پروين مي بينيم.

خانم سعيدي ليسانس زبان و ادبيات فارسي است. وي درباره ديوان پروين اعتصامي شاعر مشهور ايران چنين سخن گفت: «ما مدينه ي فاضله اي از ارزش هاي اخلاقي را در ديوان پروين مي بينيم.»

[دل تنگم]

جمله و اجزاي آن

بخش هاي اساسي جمله:

1 – نهاد

2 – گزاره گزاره بر دو نوع است:

1 – گزاره: كه فقط از يك فعل تشكيل شده باشد مانند: ‌علي آمد (گزاره: فعل)

2 – گزاره كه علاوه بر فعل يك يا چند جزء ديگر نيز دارد. مانند: علي دوستش را ديد. گزاره: مفعول + فعل

گزاره هايي كه :

- فقط از فعل تشكيل شده است

گزاره ....................نهاد
______________________

مي درخشد ..........خورشيد

آمد.......................دوستم

مي خندد..............آن كودك

- گزاره هايي كه از اجزاي زير ساخته شده است:

...............................................................گزاره

..............................................نهاد ..........مفعول ..........فعل

الف) ..........مفعول +فعل

..............................................شما...........درس را...........بخوانيد

ب) ..........مسند + فعل

.............................................موحدان..........خدا را..........مي پرستند
..............
..............................................نهاد...........مسند............فعل

.............................................لقمان..........حكيم..............بود

.............................................هوا.............روشن..............شد

ج) ..........متمم + فعل

...........................................ایران .......سرزمین دلیران ......است

............................................نهاد ............متمم ............فعل

...........................................علی..........بادوستش.........می جنگد

د)..........مفعول + متمم + فعل

...........................................نهاد.......... مفعول....... ...متمم..........فعل

........................................افراسیاب.....نامه ای دلپذیر ...برای سیاوش ...فرستاد

...........................................علی.............کتابرا.......از کتاب فروشی...خرید

پرسش هايي از متن:

1 – مفعول به چه كلمه اي مي گويند؟

مفعول كلمه اي يا اسمي است كه پس از آن نشانه ي «را» باشد تا بتوانيم اين نشانه را به آن بيفزاييم.

2 – مسند به چه كلمه اي مي گويند.

مسند كلمه يا گروهي از كلمات است كه فعل اسنادي به آن نياز دارد. جمله «علي آمد» كامل است. اما در فارسي امروز نمي توان گفت : «علي شد» زيرا علي شد به جزء ديگري نيز نياز دارد. علي بزرگ شد، علي دانشجو شد.

3 – سه جمله مثال بزنيد كه گزاره آن از فعل تشكيل شده باشد، جدول آن ها را رسم كنيد.

لقمان سيه فام بود.

زبان فارسي شيرين است

پسر همسايه مهندس ساختمان خواهد شد

.................جمله
__________________________________
نهاد..............................گزاره
__________________________________
.......................مسند....................فعل

لقمان..............سيه فام..................بود

زبان فارسي.....شيرين.....................است

پسر همسايه...مهندس ساختمان......خواهد شد

4 – متمم به چه كلمه اي مي گويند؟

متمم گروه اسمي است كه پس از حرف اضافه بيايد و معناي فعل بدون آن ناتمام باشد. برخي از حرف هاي اضافه عبارتند از : از ، به ، با ، بر ، براي، درباره و .....

5 – دو جمله مثال بزنيد كه گزاره آن از متمم و فعل ساخته شده باشد، جدول آنها را رسم كنيد.

علي با دشمن جنگيد
حسين به پدرس مي نازد

.................جمله
__________________________________
نهاد..............................گزاره
__________________________________
.......................متمم....................فعل

علي...............با دشمن................مي جنگد

حسين............به پدرش................مي نازد

6- دو جمله مثال بزنيد كه گزاره آن از مفعول و متمم و فعل ساخته شده باشد، نمودار آن ها را رسم كنيد.

فردوسي بيشتر داستان هاي شاهنامه را از روايت هاي بهلول گرفته است.
آن ها علاميه را به تابلو چسبانند

..........................جمله

__________________________________________________

نهاد...............................................گزاره
__________________________________________________

.......................مفعول....................متمم....................فعل
فردوسي.......داستان ها را......از روايت هاي بهلول......گرفته است

آنها................اعلاميه را.................به تابلو...............چسباندند

نكته:

1. به هر يك از جمله ها مي توان يك يا چند گروه قيدي افزود. مانند علي با دشمن جنگيد. علي مردانه با دشمن جنگيد. علي در جبهه ي جنگيد. علي در جبهه جنگ مردانه با دشمن جنگيد.

2. قيد در هر جاي جمله باشد جزئي از اجزاي گزاره است.

خودآزمايي درس چهارم:

1 – نام هر يك از اجزاي جمله هاي زير را بنويسيد.

قدر وقت را بدانيم . مفعول + فعل

تجربه هاي بسياري از سفر برگرفتيم. / مفعول + متمم + فعل

متصدي موزه جواني بود سي ساله. / نهاد + مسند + فعل

زندگي چيست؟ / نهاد + مسند + فعل

كودكان داوطلب فروش «نشريه شمال» مي شدند./ نهاد + مسند + فعل

مرغان دريايي پريده بودند . / نهاد + فعل

2 – با هريك از فعل هاي زير دو جمله بنويسيد و اجزاي آن را مشخص كنيد.

مي نشيند.

كبوتر مي نشيند ./ نهاد + فعل

شكست: 1- شيشه شكست:/ نهاد + فعل

غمت در دل مي نشيند . / نهاد + متمم + فعل

باد شيشه را شكست . / نهاد + مفعول + فعل

مي بينند .

1 – بچه ها برنامه ها را مي بينند./ نهاد+ مفعول + فعل

2 – ميدوخت : خياط لباس را مي دوخت : / نهاد + مفعول + فعل

چرخ ميدوخت . / نهاد + فعل

چشم مي بيند. / نهاد+ فعل

[دل تنگم]

شماره 1 از درس اول تا پايان درس چهارم : (بدون پاسخ)


الف) زبان شناسي :

1 – منظور از نظام زباني چيست؟

2 – كار اصلي زبان چيست؟

3 – آيا شناخت زبان با توانايي استفاده از آن يكي است؟

4 – يكي از دشواريهاي شناخت زبان .......و ..........بيش از حد آن است.

2 – جانشين سازي كنيد.

الف) آن ها

ب) آواز مي خوانند

ج) با او

د) پرندگان

3 – با جدول نشان دهيد گزاره جمله ي زير چند جزء است؟

نام اجزاء آن را مانند مثال بنويسيد.

....................جمله
______________________________

گزاره.................................نهاد
______________________________
در جنگل مي دويد............هيزم شكن

الف) لقمان مردي حكيم بود.

ب) پيرمرد كودكان را به خانه رساند.

4 – با هر يك از فعل هاي زير جمله اي بسازيد و نام هر يك از اجزاي آن را بنويسيد.

مي پوشاند :

رفت:

نگارش:

1 – نوشته گفتاري زير را به نوشتاري تبديل كنيد.

ياد اون روزا به خير . او وقتا جوون بودم و هيچ غمي نداشتم پول مث ريگ بيابون تو دس و بالم ولو بود.

2 – در نوشتن بايد به اصل .........و .............توجه كنيم.

املاء بياموزيم:

1 – املاي كدام يك از كلمه هاي زير نادرست است؟

الف)‌ شاعر متعهد

ب) لئيم

ج) خلاء

2 – املاي كداميك از كلمه هاي زير نادرست نيست؟

الف)‌رئيسه محترمه

ب) معلم گرامي

ج) جزء

3 – متن هاي زير را اصلاح كنيد.

الف) خانم سعيدي مديره دبيرستان است.

ب) مؤسسه برادرم به موفقيت بزرگي دست يافت

ج) منشأ حيات گياهان به عوامل زيادي بستگي دارد.

د) بانوان محترمه بايد حجاب اسلامي را رعايت كنند.

[دل تنگم]

آزمون چهار گزينه اي درس اول تا پايان درس چهارم


1 – كدام گزينه اجزاي سازنده نظام زبان در درجه اول است؟

الف) نشانه

ب) انتقال پيام

ج) ايجاد ارتباط

د) قاعده ها

2 – كدام گزينه از دشواريهاي شناخت زبان است؟

الف) پيچيدگي و گستردگي بيش از حد آن

ب) وجود جمله هاي بيش از حد

ج) ايجاد ارتباط و گستردگي

د) وجود كلمات بيش از حد

3 – كدام گزينه از نظر نگارشي نادرست است؟

الف) پروين اعتصامي شاعر برجسته ي ايران است.

ب) خانم ايراني مديره دبستان است.

ج) بانوان محترم شئونات اسلامي را رعايت كنند

د) سعدي بوستان يا سعدي نامه را در قرن هفتم سرود

4 – كدام گزينه نشانه فعل است و شخص فعل را معين مي كند؟

الف) نهاد جدا

ب) شناسه

ج) گزاره

د) نهاد اختياري

5 – نهاد جدا معمولاً پيش از گزاره مي آيد و اگر محذوف باشد آنرا با چه نشانه اي مشخص مي كنيم.

الف) نشانه « - »

ب) نشانه «/»

ج) نشانه «ه»

د) نشانه «=»

6 – كدام گزينه از راه هاي تمرين در نوشتن و نويسندگي نيست؟

الف)‌خلاصه نويسي

ب) شرح حال نويسي

ج) بازسازي وقايع و رويدادها

د) جان بخشيدن به اشياء

7 – املاي كدام گزينه درست است؟

الف) رأي

ب) مؤسس

ج) جزء

د) مسائل

8 – گزاره كدام گزينه «مسند+ فعل» است؟

الف) علي به مدرسه رفت

ب) كودك را از موجودات خيالي نترسانيد

ج) نهال هاي كوچك ديروز درختان باور امروزند

د) دوستان ما خواهند آمد.


9 – گزاره كداميك از گزينه هاي زير از مفعول و متم ساخته شده است؟

الف)‌تجربه هاي بسياري از سفر برگرفتيم.

ب) سعدي گلستان را نوشت

ج) مدير آموزشگاه ما را نشناخت

د) پسر همسايه مهندس ساختمان خواهد شد.

10 – كدام گزينه علاوه بر نهاد به مفعول و متمم نياز ندارد؟

الف)‌خوراندن

ب) پوشاندن

ج) پرسيدن

د) نوشتن