[دل تنگم]

تاریخ و ادبیات کردی (1)

پروفسور قانات کوردو (qanate kurdo ) درجلد (١) کتاب تاریخ ادبیات کردی چاپ ١٩٨٣ استهکلم در خصوص معرفی شاعران و ادیبان و نویسندگان کرد به ترتیب و به شرح ذیل آنها را اینگونه معرفی کرده است :

١- علی حریری(١٠١٠-١٠٧٧)

حریری در سال ۴٠٠ هجری مصادف با سال ( ١٠١٠ ) میلادی در روستای حریر از توابع شمدینان استان حکاری ( جولة مرگ ) ترکیه امروزی دیده به جهان گشوده است .دیوان شعر او از مشهور ترین دیوان شعرکردی در جهان می باشد .و میتوان آنرا اولین اثر مشهور کردی نامید

حریری در سال ۴٧٠ هجری ( ١٠٧٧ ) میلادی در همان محل چشم از جهان بسته است .


2-ملای باته ای (١۴١٧-١۴٩١)

نام اصلی او ملا احمد واهل با ته ( روستایی از توابع حکاری ) می باشد.
او در سال ٨٢۵٠ هجری می زیسته ودیوان شعر و غزل او محسوس
میباشد.یک مولود نامه با ارزش به زبان کردی ( کرمانجی ) از او به یادگار
مانده که در اکثر نقاط کردنشین از آن استفاده میشود .هشتاد سال عمر کرده و
سرانجام در محل زادگاهش چشم از دنیا بسته است .

Hemdê bêhemd bo xudayê alemîn


Wî Xudayî daye me dînê mibîn


Em kirîne imeta xeyrel beşer


Tabihî wî miqtedayê namewer


Wî xudayî malikê milkê ezîm


Daye me mîras qurana kerîm.


Bo cemihî mislimîn û salihe


Bo feqîrê Bate jî el-fatîhe.”

3 - ملای جزیری ( 1644 - 1566 )



شیخ احمد جزیری متولد ١۵۶۶ میلادی از عشیره کرد بُختی و از خاندان علم و فضیلت،در شهر جزیر، متولد شده است. ملا احمد مشهور به « مه لای جه زیری » منسوب به جزیره ابن عمر واقع در ساحل رود دجله و نزدیک کوه مشهورجودی ( آرارات – جزیره بوتان ) و نیز ملقب به ( نیشانی( Nîşanî می باشد.

مه لای جزیری در کنار زبان کردی بر زبانهای عربی و ترکی و فارسی نیز مسلط بود، زبان عربی را بخاطر آنکه زبان قرآن بود به آن اهمیت فراوان می دادند و در نظم و اشعار خود از آیات قرآن استفاده می نمود. مهمترین اثر وی دیوان ملای جزیری می باشد که بی شک در رتبه ی دیوان حافظ شیرازی است و در بلندترین جایگاه فصاحت و بلاغت قرار گرفته است که حتی غربی ها و از جمله مستشرقین روسی و آلمانی را نیز به اهتمام ورزیدن به این اثر بی نظیر واداشته است. با توجه به نقش ملای جزیری در ادبیات کردی شرح حال و اثار وی در فصلی جداگانه به آن پرداخت شده است .

۴- فقی تیران (١۵٩٠-١۶۶٠)



نام اصلی او محمد و محل تولدش قصبه موکس از توابع جوله مرگ می باشد . در سال ٧٠٢ هجری متولد ودر سال ٧٧٠ وفات نموده است . از مهمترین آثار عبارتند از :

1-ای آو و آو ( ئه ی ئاو ئو ئاو ) : از 277 بیت تشکیل شده و توسط عبدالقریب یوسف در سال 1989میلادی در انتشارات الحوادث شهر بغداد به چاپ رسیده است .

2-شیخ صنعان : این کتاب نیز توسط خانم مارگاریت رودینکو در سال 1966جمع آوری ودر مسکو به چاپ رسیده است حکایت شیخ صنعان فقی تیران از 313 رباعی تشکیل شده است .

3-برسیس عابد : این قصه منظوم هم از 422بیت تشکیل شده است .

4-اسب سیاه (هه سبی ره ش)

5-سیسبان(سی سه بان)

6-خان دمدم

چند بیت از اشعار فقی تحت عنوان بزان کو من یار دوی

Bizan ko min yar ti wî


Dil ji birîndar ti wî


Ez kuştim yekcar ti wî


Çi bikim ko min yar ti wî


Bê dest û hem pa ti wî


Pir li min kubar ti wi


Ê b'xezeb xwendî ez im


Di qeyd û bendê ez im


Zencîr bi zendê ez im


Mistaqi rindî ez im


Aşiqê cindî ez im


Perwazi findê ez im


Xweş qed û ehla ti wî


Cama piyala ti wî


Sûx bejn û bala ti wî


Delala mala ti wî


Pir bext û tala ti wî


Nîmeta ala ti wî.


Dûr ji wisalê ez im


Yar di xeyalê ez im


Îsa li erdan ti wî


Bi girt û berdan ti wî.

۵ - سلیم سلیمان

سلیم در قرن ( ١۶-١٧ ) می زیسته وبه کردی شعر و غزل گفته است .داستان یوسف و زلیخا را به کردی (کرمانجی ) تالیف نموده است .این اثر او بصورت دستنوشته در کتابخانه پطرزبورگ موجود میباشد .سلیم سلیمان در دوره شرف خان بتلیسی بوده و از قول خودش مدتی در بند و اسیر امیر خیزان بوده است
سه لیم دل من سولیمانم
ئه سیری میری خیرانم

۶ - احمد خانی (١۶۵١-١٧٠٧)



احمد خانی (معاصر شیکسپیر) شاعر نویسنده و فیلسوف کرد در حدود سه قرن پیش می باشد . وی در استان حکاری به دنیا آمد اما در جوانی به شهر باییز ( هر دو در ترکیه امروزی ) رفت و در آنجا زندگی کرد .خانی به کردی عربی و فارسی مسلط بود .

آثار خانی عبارتند از:

۱- مم و زین : که شرقشناسانی همچون ژابا واسیلی نیکیتین سون و... این اثر را همچون شاهنامه کردی میدانند .این اثر به تمام زبانهای اروپایی ترجمه شده است .ماموستا هه ژار شاعر بزرگ کرد از مهاباد آن را به کردی سورانی برگردانده است .این اثر سالها پیش در انتشارات صلاح الدین ایوبی ارومیه در ایران چاپ شد .

۲- نوبهارا بچوکان : که یک اثر آموزشی برای کودکان می باشد .

۳- عقیده الایمان : شرح حال مفصل این شاعر برجسته نیز در صفحه ای جداگانه تقدیم شده است .

٧ - اسماعیل بایزیدی

اسماعیل بایزیدی از شاگردان احمد خانی بوده ودرسال 1065هجری در بایزید متولد شده ودر همانجا از فیض استادش بهره برده است .او لغت نامه ای تحت عنوان گلزار تالیف نموده است .این کتاب به زبانهای کردی (کرمانجی ) فارسی و عربی نگاشته شده است .تعداد زیادی شعر و غزل نیز از بایزیدی به یادگار مانده وسرانجام در سال 1121 هجری در بایزید رحلت کرده است .

٨ - شرف خان



مراد خان در سال1105 در بایزید بدنیا آمده در غزل و شعر مهارت خوبی داشته اشعار او به صورت دستنوشته در کتابخانه پطرزبورگ موجود می باشد و در سال 1199در همان محل تولدش چشم از جهان فانی می بندد

٩ - سیاهپوش

از تولد و مرگ او چیز چندانی در دست نیست ولی اشعار و غزلیات او سینه به سینه در بین مردم گفته شده واینک آثار ارزشمندسیاهپوش به صورت کتبی و شفاهی در بین مردم موجود می باشد

١٠ - خارس بتلیسی

خارس بتلیسی در سال 1758متولد شده تاریخ وفات و دیگر سرگذشت او معلوم نیست .دوتا داستان از به یادگار مانده :

الف ) یوسف و زلیخا

ب ) لیلی و مجنون

١١ - پرتو بیگ حکاری



دیوان پرتو بیگ در سال 1976توسط صدیق بهاالدین آمدی در بغداد به چاپ رسید .از سر گذشت او اطلاع چندانی در دست نیست .ولی روایاتی وجود دارد که او دیوان خود را به احتمال زیاد در سال 1221 هجری (1802 ) نوشته است این گفته از سوی زکی امین و علاالدین سجادی تائید شده است .

١٢ - شیخ خالد ضیاالدین

شیخ خالد در طریقه نقشبندیه بود از کردهای سلیمانیه بوده و در سال 1242 هجری در شام چشم از جهان بسته است او شاعری متصوف و زبردست بوده و اشعار زیادی به زبان فارسی سروده است .

چه تدبیر ای مسلمانان که من خود را نمی دانم
نه ته رسا مه یهودیان نه گبر و نه مسلمانم
نه بری ام نه بحری ام نه شرقی ام نه غربی ام
نه ئه ز چینم نه ئه ز هندم نه بلغار و نه ماچینم
نه ئه ز ملک عراقی مه نه ئه ز ملک خراسانم
نه ئه ز ئاوم نه ئه ز بامه نه ئه ز خاکم نه ئه ز آتش

١٣ - نالی (١٧٩٧-١٨۵۵)



ملا خدر فرزند احمد شاه ویسی متخلص به نالی در سال 1797در روستای قره داغ شهر زور ( شاره زور ) متولد شده است . برای کسب تحصیل در شهرهای مختلف از جمله شام ؛سلیمانیه و استانبول مشغول تحصیل بوده و مدتی در معیت یکی از امرای کرد بنام احمد پاشا بابان بوده است اشعار و غزلیات بی نظیری از نالی به یادگار مانده که جزء زیباترین اشعار کردی به لهجه سورانی می باشند . این شاعر گرانمایه کرد در سال 1855 وفات و در قبرستان اباایوب انصاری در شهر استانبول به سپرده شده است .

١۴ - ملا قادر کویی ( ١٨١۵-١٨٩٧ )



حاج احمد کویی در سال ١٨١۵ میلادی در روستای گور قه رجی از توابع شهرستان کویه در کردستان عراق متولد میشود . نام پدر ملا احمد ملا صالح گه وه ری و نام مادرش فاطمه بوده است . او در یکی از اشعارش خودرا چنین معرفی می کند :

باوکم ئه حمة د بو ناوی فکرم دی
خة لقی لادی بو دایکی من فاتی

ترجمة :

پدرم احمد بود و نامش را بة یاد دارم اهل روستا بود و مادرم فاگی

در کودکی پدرش را از دست می دهد ؛ و هنوز نه سالش نشده بود که بی مادر نیز می ماند . سرپرستی او را ملا احمد گنبدی برعهده می گیرد . ملا احمد گنبدی اورا به مدرسه می فرستد . و او بزودی تعالیم دینی را می آموزد و به شهرهای مختلف از جمله : کویه ؛ خوشناو ؛ سردشت ؛ مهاباد ؛ کرکوک ؛ سلیمانیه ؛ هولیر و چندین شهر دیگر کردنشین هجرت و به کار ماموستایی ؛ تدریس و تحصیل می پردازد . در سال ١٨۵٠ به استانبول رفته ودر آنجا بعنوان معلم فرزندان بدرخان پاشا ( یکی از امرای کرد ترکیه ) انتخاب و مشغول بکار می شود . در آن خانه او کتاب مم وزین احمد خانی را می بیند و می خواند . بدین وسیله او با فلسفه احمد خانی آشنا می شود . او را بعد از خانی مشهور ترین شاعر ملی میدانند . سرانجام در سال ١٨٩٧ در شهر استانبول وفات و در گورستان کاراجا احمد به خواب ابدی فرو می رود .

جگرخون (1903-1984 )



جگرخون با اسم واقعی شیخ موس در سال 1903 در روستای حصار از توابع ماردین کردستان ترکیه در یک خانواده فقیرمتولد شده است . پدرش حسن پسر محمود پسر علی می باشد ، او در دوران کودکی به کارهای چوپانی و گله داری مشغول بوده و خیلی زود پدرش را از دست می دهد . پس از مرگ پدر نزد خواهرش آسی (آسیه ) به زندگی اش ادامه می دهد . سپس به عنوان طلبه وارد مدارس دینی می شود .جگرخون خیلی زود علوم دینی را نزد استاد عبید فرا می گیرد .واز خود او اجازه نامه ماموستایی را می گیرد . بارها به ایران و عراق سفر کرده و تا کنون پنج دیوان شعر از او به چاپ رسیده است .اشعار جگرخون با موضوعات : زندگی و آیین کردان ، ، عشق و محبت ، دوستی ، صلح و آشتی بین انسانها می باشد .آثاری در خصوص اندیشمندان، ادبا و علمای کرد ، تاریخ شعر و شاعری کردان نیزاز او به یادگار مانده است او در سال 1984 چشم از جهان فرو بست. . دیگر آثار او عبارتنداز :

زند – اوستا ، دیوان 5-a ، دیوان 6-a ، شفق ، دیوان 7a ، هیوی

چند بیت از اشعارش :جانا خو ده رینه تو ژ پشتا چه په ری

Cana xwe derîne tu ji pişta çeperê,


Perde tu hilîne, ku li min roj bê derê,


şevreş bike ronî, tu bi loks û fenerê,


Maçek ji du lêvan bide, ey lêv şekerê,


Ew e dermanê birînê û kul û derd û kederê ...

منبع:

دیدن محتوا فقط برای اعضا سایت امکان پذیر است، عضو شوید.

[دل تنگم]

تاریخ و ادبیات کردی(2)

شاعران و نویسندگان کُرد (از قرن 3 تا 19 میلادی)

1. مانی(276-216) آثار: ارژنگ که از قدیمیترین آثار به زبان کردی است. شاهپوکان
2. نوشیروان نوشیروان(قرن چهارم)؛ که به شیطان بغداد معروف بوده است.
3. باسام کردی(قرن نهم)؛ اشعار وی به زبان کردی، لهجه گورانی می باشد.
4. بهلول ماهی(قرن دهم)؛ وی اهل همدان بوده است.
5. پیر شاریار( " " )؛ مردم او را بسیار دوست داشتندو اشعارش سینه به سینه تا به امروز نقل شده است.
6. گیلانی (قرن دهم)؛ او از شاگردان پیر شاریار و به پیر شاریار دوم نیز مشهور بوده است.
7. بابا قیصر هورامی(قرن دهم)
8. بابا سرنج کلاتی( " ")
9. بابا گرچک هورامی ( " ")
10. دایه ته وریزی هورامی( " ")؛ اولین زن کرد شاعر.
11. فاطمه خانم
12. جلاله خانم هر سه نفر در زمان حکومت دیلمیان و در قرن دهم، می‌زیسته‌اند
13. شاخه‌وه‌شین
14. خاتون مه‌یزرد
15. دایه خزان
16. بابا بزرگ
17. قاضی نبی
18. احمد جاف
19. کاله ریدا؛ 6 نفر فوق در قرن یازدهم و در زمان حکمرانی عیاران می‌زیسته‌اند و این سلسله به فرهنگ و ادب کردی اهمیت زیادی می‌دادند
20. علی ترموکی، قرن یازدهم؛ اولین کردی است که دستور زبان کردی را به لهجه کرمانحی نوشته است. هم اکنون این گرامر در دانشگاه روسیه موجود می باشد.
21. ابن وحشیه، قرن یازدهم. مهمترین کتاب او «درخشا ئاوی» نام دارد.
22. علی حریری، " " ، که قبلاً درباره وی مطلب نوشته شده است.
23. شیخ عدی، " " . وی اهل حکاری، از بانیان مکتب ایزدی و شخصیت اول ایزدیان می‌باشد. 2 اثر ادبی دارد به نامهای جلوه و مصحف رش(سیاه). فلسفه او به زرتشتی نزدیک است. مصحف رش او برای ایزدیان کتاب مقدس می‌باشد.
24. محمود ابن آدم؛ قرن یازدهم. اشعاری به فارسی و کردی دارد.
25. مولانا خالد؛ قرن سیزدهم. اهل سلیمانیه بوده و در شام وفات کرده است. قصیده هایی به زبانهای کردی و فارسی دارد.
26. شیخ عیسی برزنجی؛ وی اهل سنندج بوده و در قرن چهاردهم می زیسته است.
27. پریشان دینوری؛ قرن چهاردهم. به زبان کردی، لهجه‌های هورامی، گورانی و لکی شعر سروده است.
28. ملای جزیری؛ قرن دوازده یا پانزدهم.
29. فقیه طیران؛ قرن دوازدهم.
30. ملای پریشان؛ قرن چهاردهم. به لهجه هورامی شعر سروده است.
31. ملای باته‌ای؛ قرن پانزدهم.
32. نرگس خانم.
33. سمان خانم. این چهار نفر در زمان اردلانی‌ها می‌زیسته‌اند.
34. ولدخان گوران. اردلانی‌ها به زبان و ادبیات کردی بهای ویژه‌ای می‌دادند.
35. ملا ابوبکر مصنف.
36. شیخ رمضان؛ قرن شانزدهم. اهل جزیر بوتان بوده است.
37. شرف‌خان بدلیسی؛ قرن شانزدهم. اولین مورخ کرد و اهل بدلیس بوده و کتاب مشهور وی به نام شرفنامه به زبان کردی در خصوص تاریخ کردستان است.
38. سلیم سلیمان؛ قرن شانزدهم. شاعر و خواننده بوده و داستان یوسف و زلیخا را به زبان کردی نگاسته است.
39. رضاخان؛ قرن هفدهم.
40. علی ترموخی؛ " ". دستور زبان کردی- عربی را نگاشته است.
41. محمد کاندولایی؛ " ". به لهجه های گورانی، هورامی و لکی آثار او در دست است.
42. ابن الحج؛ قرن هفدهم. صاحب اثر «مهدی نامه»
43. احمد خانی؛ " " . قبلاً معرفی شده است.
44. مصطفی بصرانی؛ "". به لهجه هورامی شعر سروده است.
45. شرف خان؛ " " . قبلاً معرفی شده است.
46. اسماعیل بایزیدی؛ قرن هفدهم. قبلاً معرفی شده است.
47. سیاهپوش؛ قبلاً معرفی شده است.
48. آقا بیداری(آقایوک).
49. محمدقلی کوندالایی؛ آخر قرن هفدهم. به لهجه هورامی اشعاری دارد.
50. مکی؛ نام او در اشعار سیاهپوش آمده است.
51. شیخ بابشیر.
52. معروف نودهی.
53. ملا یحیا میسوری؛ وی فرهنگ کردی-عربی دارد.
54. ملا خلیل سرتی.
55. ملا یونس ارقتینی. او به علی ترموخی اجازه نامه ماموستایی داده است.
56. ملای ارواسی. کتابی در خصوص بیماری ها و نحوه درمان آنها نگاشته است.
57. شیخ عبدالقادر گیلانی؛ گویا اهل مردین بوده است.
58. گانجی؛ اهل بدلیس.
59. محمد زنگان گامناکی کرکوکی؛ قرن هجدهم. آثار او با لهجه گورانی-هورامی و لکی است.
60. هانا قبادی؛ آثار او با لهجه گورانی-هورامی و لکی است.
61. سرهنگ الماس. قرن هجدهم. اشعار و آثاری به لهجه های گورانی، هورامی و لکی دارد.
62. میرزا شاقی دینوری؛ قرن هجدهم. آثار او با لهجه گورانی-هورامی و لکی است.
63. ملای ژابا؛ " " . کتاب ایشان توسط یک کردشناس روسی به چاپ رسیده است.
64. خانای قبادی؛ " ". آثار او به لهج هورامی است.
65. ولی دیوانه؛ " ". " " " " ".
66. مرادخان. " ". قبلاً معرفی شده است.
67. خارس بدلیسی. " ". " " " .
68. ودایی؛ قرن 18 و 19.به کردی و فارسی شعر سروده است.
69. میرزا شافی کلیایی. قرن 18.
70. احمدبگ کوماسی. " ". اشعار و آثاری به لهجه های گورانی، هورامی و لکی دارد.
71. صیاد هورامی؛ " " .
72. ماجین. " " .
73. بکربگ ارخی. " ".
74. منصور گرگاشی.
75. مینا.
76. احمدبیگ زنگنه. در زمان امارت بابان می زیسته است.
77. ملا محمود قوتاب. قرن 18.
78. ضیاءالدین مولانا خالد شهرزوری. قرن 18. صاحب اثر «عقیده نامه» کردی.
79. ملا خالد سیرتی. قرن 19. اثارش با لهجه کرمانجی است.
80. مستوره ماه شرف خاتون قادری زند. قرن 19. اشعاری با لهجه های گورانی و هورامی دارد.
81. پرتو بگ حکاری؛ قرن 19.
82. شیخ نورالدین برفکانی؛ " ". صاحب کتاب داستانی سلطان ابوبکر شبلی.
83. عبدالرحمن آختپی. قرن 19. صاحب کتاب روضه النعیم.
84. عبدالرحمن پاشا؛ " " .
85. نالی؛ " " . قبلاً معرفی شده است.
86. سالم. " " .
87. مصطفی بیگ صاحبقران؛ قرن 19.
88. مصطفی کردی؛ قرن 19. اولین کسی که با لهجه سورانی آثاری از او باقی مانده است.
89. سیدا هورامی؛ " " .
90. احمد کور؛ " " . اشعاری با لهجه سورانی دارد.
91. عبدالرحمن سالم . " " . " " " ".
92. ملای ارواسی؛ " " . کتاب پزشکی او مشهور است.
93. ملای جباری؛ " " .
94. عبدالرحیم مولوی( مولوی کرد). " ".
95. وسمان اسماعیل؛ " " .
96. حاج قادر کویی.(1897-1817) قبلاً معرفی شده است.
97. شیخ رضا طالبانی؛ قرن 19.
98. پیرمرد؛ (1906-1837)
99. ملا معروف کوکه یی؛ قرن 19 و 20. اشعار او به لهجه سورانی است.
100. ملا صالح حریق؛ قرن 19 و 20. اشعار او به لهجه سورانی است.
101. عبدالله ادب؛ قرن 19 و 20. اشعار او به لهجه سورانی است.
102. عبدالرحیم وفایی؛ گ " . دیوان اشعارش به لهجه سورانی است.
103. طاهر بگ جاف. قرن 19 و 20. اشعار او به لهجه سورانی است.
104. نور علی کندولایی. قرن 19. اشعار او به لهجه هورامی است.
105. محمد ولی کرمانشاهی؛ " ". " " " ".
106. محمدعلی سایعول؛ " " . " " " ".
107. ملا احمد خاسی. " " . مولود نامه ایشان به لهجه زازاکی مشهور است.
108. عثمان افندی؛ قرن 19. به لهجه زازاکی شعر سروده.
109. سیقاژی؛ قرن 19.
110. ملا محمود بایزیدی؛ قرن 19.کتاب عادات کوران را به لهجه کرمانجی نگاشته و شرفنامه را به کردی ترجمه کرده است.

دیدن محتوا فقط برای اعضا سایت امکان پذیر است، عضو شوید.